دانشگاه باقرالعلوم (ع) علوم سیاسی 1735-0557 28 4 2025 12 22 Critical Edition of the Treatise Al-Milla wa-l-Fiqh (Religion and Jurisprudence) from the Political-Religious Philosophy of Farabi تصحیح انتقادی رساله «الملّة والفقه المدنی» از آثار فلسفۀ سیاسی- دینی فارابی 85 126 79859 10.22081/psq.2026.74622.3115 FA اکبر اسد علیزاده استادیار، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران 1759-7017-0002-0000 Journal Article 2026 05 06 Attention to the reidentification of the scientific and religious heritage with the aim of critically reconstructing fundamental Shiite texts, paving the way for and utilizing scientific treasures to respond to contemporary intellectual and religious needs; brings about the understanding of the thoughts of Shiite thinkers and intellectuals, and glorifies and honors them. Thus, the correction, research, revision, and publication of the works of those great figures to facilitate access to important sources of religious thought, along with the explanation and analysis of their theories, is the ultimate goal of this research. After appropriate codicological study and examination and determination of the base manuscript according to its criteria and conditions (such as greater accuracy, completeness, being proofread and legible, etc.), the correction of this treatise has been done using the eclectica method. This means that the manuscript deemed superior to others based on the aforementioned criteria was selected as the relative base manuscript, and then, in cases <br />of error or discrepancy, variant readings were provided. Categorization, numbering of contents, careful collation, correction of errors from previous corrections, segmentation of the text, appropriate chapter and subject division, editing and vowelization (<em>tashkīl</em>) of the text where needed, explanation of terms and words, and explanation and analysis of <br />al-Fārābī's views on governance with respect to the treatise <em>Al-Milla wa-l-Fiqh</em> are among the features of this research.<br />From Fārābī's perspective, the origin of government, in terms of ontological legitimacy, is divine legitimacy, and in terms of proof and external realization, it is popular acceptance. In Fārābī's terminology, the leader of the virtuous city is the establisher of laws, the teacher and guide of the people, and the manager of the city's affairs. He is one who actually possesses all sciences and knowledges through divine revelation. The Prophet gradually states the necessary general rulings, delegating their details to the specialists after him (i.e., the Imam). The Imam, in turn, explains the rulings through inference from the general principles stated by the First Leader, completing the legal system of the virtuous city and the details of the rulings. After the Imam, the third level of legislation is reserved for comprehensive, qualified jurists (fuqaha), who, relying on previous legislations, infer rulings that have not been explicitly stated. From Fārābī's perspective, popular acceptance is a necessary condition for the realization and continuity of a desirable religious political system (the virtuous government), but it is not a sufficient condition. Popular acceptance must be placed alongside two other fundamental pillars: first, leadership possessing theoretical and practical perfections, and second, correct laws and doctrines that have divine origin and revelation.<br />In his treatise <em>Al-Millah</em>, Fārābī considers the formation of government necessary based on the fact that humans are 'political by nature' (<em>madanī bi-l-ṭabʿ</em>), but the important thing is the type of government. Can any government play a role in leading humanity to the ultimate goal – which is attaining true happiness? Fārābī believes that the only system that can lead humanity to its desired destination is the virtuous government (<em>al-madīnat <br />al-fāḍila</em>), i.e., a government whose laws are legislated based on divine revelation and are implemented by the Prophet, his successor (the Imam), and the head of tradition. Consequently, based on the analysis of Fārābī's theory, the virtuous government must possess the following components: 1. Governance based on revelation and spirituality (God-centeredness, divine sovereignty) and the negation of human-centeredness (humanism). 2. Intertwining of religion and politics, negation of secularism and the separation of religion from politics. 3. Intertwining of philosophy and religion, and negation of conflict between science and religion. 4. Meritocracy and negation of factionalism in the virtuous government. From Fārābī's perspective, what is desirable is the formation and establishment of a virtue-centered government (the Virtuous City). A government whose goal is to guide people to worldly and otherworldly happiness through religious teachings. Happiness is the ultimate perfection of a human being, achieved through theoretical and practical reason. Religion is one of the most important tools for achieving this goal, because it can convey philosophical truths to the people in simple and symbolic language, and serve as the basis for laws and social ethics. The structure of government and society must be such that each person finds their place according to their own understanding of happiness and virtue. The deputies of the First Leader and other citizens work under his supervision in a coordinated order. In this system, citizens are like the parts of a body, cooperating with each other to achieve a common goal (happiness). Therefore, it can be said that Fārābī considers the formation of a government with religious-moral functions necessary, one that makes possible the natural ultimate end of human life (i.e., attaining happiness). اهتمام به بازشناسی میراث علمی و دینی با هدف بازسازی انتقادی متون اساسی شیعی زمینه‌سازی و بهره‌گیری از ذخائر علمی در پاسخ به نیازهای معرفتی و دینی روز؛ شناخت اندیشه‌های متفکران و اندیشمندان شیعه و تعظیم و تکریم از ایشان را به ارمغان می‌آورد. بدین ترتیب تصحیح، تحقیق، تنقیح، و نشر آثار آن بزرگان برای تسهیل دستیابی به منابع مهم اندیشه‌های دینی به همراه تبیین و تحلیل نظریه‌های ایشان هدف نهایی این پژوهش است. پس از نسخه‌شناسی مناسب و بررسی و تعیین نسخه اساس با توجه به معیارها و شرایط آن مانند: صحیح‌تر بودن، کامل بودن، مصحح و خوانا بودن و ... تصحیح این رساله به روش بینابین انجام شده است، بدین معنا نسخه‌ای که از حیث معیارهای یاد شده نسبت به نسخ دیگر برتر تشخیص داده شده به عنوان نسخه اساس نسبی تعیین، و سپس در مواردی با وجود اشتباه و اختلاف نسخه بدل آورده شده است . دسته‌‌بندی، شماره‌گذاری مطالب، مقابله دقیق، اصلاح خطاهای تصحیح قبلی، تقطیع متن، فصل‌بندی و موضوع‌بندی مناسب، ویرایش و اعراب‌گذاری متن در موارد نیاز، توضیح اصطلاحات و کلمات، تبیین و تحلیل نظرات فارابی در خصوص حکمرانی با توجه به رساله «الملّة والفقه» از ویژگی‌های این پژوهش است. از نظر فارابی خاستگاه حکومت در مقام ثبوت مشروعیت الهی و در مقام اثبات و تحقق خارجی مقبولیت مردمی است. در اصطلاح فارابی رئیس اول مدینه واضع قوانین و معلم و مرشد مردم و مدیر امور مدینه است. او کسی است که بالفعل واجد همه علوم و معارف از طریق وحی الهی است. که پیامبر به تدریج احکام مبتلا به و کلی را بیان می‌کند و جزئیات آن را به متخصصین بعد از خود (یعنی امام) واگذار می‌کند. امام نیز به تشریح احکام با استنباط از کلیات بیان رئیس اول تکمیل نظام حقوقی مدینه فاضله و جزئیات احکام اقدام می‌کند. و پس از امام، سومین مرتبه قانونگذاری به فقهای جامع‌الشرائط اختصاص می‌یابد، و فقها با تکیه بر تشریعیات سابق به استنباط احکامی که به آنها تصریح نشده است اقدام می‌کنند. از نظر فارابی، مقبولیت مردمی شرط لازم برای تحقق و تداوم نظام سیاسی دینی مطلوب (حکومت فاضله) است، اما شرط کافی نیست. مقبولیت مردمی باید در کنار دو رکن اساسی دیگر قرار گیرد: اولی رهبری دارای کمالات نظری و عملی و دومی قوانین و آموزه‌های صحیح که منشأ الهی و وحی دارند. فارابی در رساله الملّة تشکیل حکومت را بر اساس «مدنی بالطبع» بودن انسان ضروری می‌داند، اما مهم نوع حکومت است، آیا هر حکومتی می‌تواند انسان را به هدف غایی- که رسیدن به سعادت حقیقی است- نقش ایفا کند؟ فارابی معتقد است تنها نظامی که می‌تواند انسان را به سر منزل مقصود برساند حکومت فاضله است، یعنی حکومتی که قوانین آن بر اساس وحی الهی تشریع شده و به وسیله پیامبر و مماثل او (امام) و رئیس سنت اجرا شود. در نتیجه براساس تحلیل نظریه فارابی حکومت فاضله باید دارای این مؤلفه‌ها باشد: 1. حکومت بر اساس وحی و معنویت (خدا محوری، حاکمیت الهی) و نفی انسان‌محوری (اومانیسم). 2. درهم تنیدگی دین وسیاست، نفی سکولاریسم و جدایی دین از سیاست. 3. درهم تنیدگی فلسفه و دین، و نفی تعارض علم و دین. 4. شایسته‌سالاری و نفی باندبازی در حکومت فاضله. از نظر فارابی آنچه مطلوب است تشکیل و تاسیس حکومت فضیلت‌محور (مدینه فاضه) است. حکومتی که هدفش هدایت مردم به سعادت دنیوی و اخروی از طریق آموزه‌های دینی باشد. سعادت همان کمال نهایی انسان است که از طریق عقل نظری و عملی به دست می‌آید. و دین یکی از مهم‌ترین ابزاری برای تحقق این هدف است، زیرا می‌تواند حقایق فلسفی را به زبان ساده و نمادین به مردم منتقل کند و مبنای قوانین و اخلاق اجتماعی قرار گیرد. ساختار حکومت و جامعه باید به گونه‌ای باشد که هر کس بر اساس میزان درک خود از سعادت و فضیلت، جایگاه خود را پیدا کند. معاونان رئیس اول و سایر شهروندان در یک نظم هماهنگ زیر نظر او کار می‌کنند. در این نظام شهروندان مانند اعضای یک بدن هستند که برای رسیدن به یک هدف مشترک (سعادت) با یکدیگر همکاری می‌کنند. بنابراین می‌توان گفت فارابی تشکیل حکومتی با کارکردهای دینی- اخلاقی را ضروری می‌داند که غایت طبیعی زندگی انسانی (یعنی رسیدن به سعادت) را ممکن می‌سازد. https://psq.bou.ac.ir/article_79859_826d782e9aa353302da327d195886a95.pdf