محرومیت‌های سیاسی- اجتماعی؛ بستر جامعه‌شناختی افراط‌گرایی معاصر

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار پژوهشکده علوم و اندیشه سیاسی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

10.22081/psq.2019.66734

چکیده

پژوهش حاضر به تحلیل محرومیت‌های سیاسی و اجتماعی کلانی می‌پردازد که به‌لحاظ عینی، بستر رشد اندیشه‌ی خشونت‌گرا در جهان عرب معاصر را فراهم آورده و موجب جذب بخشی از جامعه به‌سمت افراط‌گرایی شده است. بدین‌منظور برمبنای ظرفیت نظریه‌های محرومیت نسبی، بدین نتیجه دست یافته‌ایم که محرومیت از ارزش‌های معطوف به قدرت (وضعیت مشارکت سیاسی)، ارزش‌های بین‌الاشخاصی (وضعیت جامعه‌ی مدنی) و ارزش‌های مادی (وضعیت فقر، آموزش و حاشیه‌نشینی) منجر به ایجاد شکاف بین انتظارات ارزشی و توانایی‌های ارزشی بخشی از جامعه می‌شود و محیط مناسبی را برای جریان‌های افراط‌گرا می‌آفریند. وضعیت اجتماعی جهان عرب به‌لحاظ ارزش‌های مادی نشان‌گر فاصله‌ی معنادار میان وضع موجود و انتظارات ارزشی شهروندان است. تحلیل جریان‌های خشونت‌گرای معاصر در جهان عرب - مانند داعش و القاعده - صرفاً زمانی صائب است که علاوه‌بر تحلیل مؤلفه‌های فکری، به بسترهای اجتماعی-سیاسی این جریان-ها نیز توجه شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Political-social deprivations; a sociological context of modern extremism

نویسنده [English]

  • Mokhtar Sheikhhosseini
Islamic Sciences and Culture Academy
چکیده [English]

The purpose of the present research is to investigate large-scale political and social deprivation that objectively provides a context for promoting radical ideas in the contemporary Arab world, leading the groundwork for attracting part of society to extremist idea. This research was conducted in a descriptive-analytical manner, and the findings of the capacities of relative deprivation theories indicated that deprivation of power-oriented values (the status of political participation), interpersonal values (the status of poverty, education, and suburbanization) has escalated into a gap between value expectations and value capabilities of part of society, helping extremists to benefit more greatly from the accessible and despicable social context. The social situation of the Arab world with respect to material values is an indication of a significant distance between the status que and value expectations of citizens. The analyses of current violent movements in the Arab world such as ISIS and al-Qaeda are of significance when the social-political context of these movements is taken into consideration apart from the analyses of intellectual components. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • extremism
  • deprivation
  • radicalism
  • jihadist Salafi
  • Arab world
  • poverty

عنوان مقاله [العربیة]

الحرمان السیاسی - الاجتماعی؛ الأساس السوسیولوجی للتطرّف المعاصر

چکیده [العربیة]

یهدف البحث الحاضر إلى مناقشة الحرمان السیاسی والاجتماعی الشامل الممهّد موضوعیاً لتفاقم الفکر المتشدّد والعنیف فی العالم العربی المعاصر ،کما أنّ ذلک مهّد لانجرار جزء من المجتمع نحو الفکر المتطرّف. أُنجز هذا البحث باعتماد الأُسلوب الوصفی - التحلیلی، وتحکی النتائج بناء على قدرة نظریات الحرمان النسبی عن أنّ الحرمان من القِیَم المنتسبة إلى القوّة (حالة المشارکة السیاسیة)، والقِیَم التی بین الأفراد (حالة المجتمع المدنی)، والقِیَم المادّیة (حالات الفقر والتعلیم والسکن العشوائی)، یُؤدّی إلى حدوث الفجوة بین توقّعات القِیَم وکفاءتها لدى جزء من المجتمع، ویستغلّ التیّار المتطرّف هذا المناخ المستعدّ والمنبوذ اجتماعیاً أشدّ الاستغلال. تکشف الحالة الاجتماعیة فی العالم العربی من حیث القِیَم المادّیة عن صَدعٍ ملحوظٍ بین الحالة الراهنة وتوقّعات القِیَم لدى المواطنین. ولا تکون التحلیلات للتیّارات المتشدّدة المعاصرة فی العالم العربی مثل داعش والقاعدة صائبةً ما لم یتمّ الاهتمام - مضافاً إلى تحلیل المکوّنات الفکریّة - بالخلفیة الاجتماعیة والسیاسیة لهذه التیّارات أیضاً.

کلیدواژه‌ها [العربیة]

  • التطرّف
  • الحرمان
  • العنف
  • السلفیّة الجهادیة
  • العالم العربی
  • الفقر
ابورمان، محمد (2014م). أنا سَلَفی: بحث فی الهویة الواقعیة والمتخیلة لدى السلفیین. عمان: موسسه فردریش ایبرت.
ابوهنیه، حسن (2011م). دارالاسلام و النظام الدولی فی الفکر السلفیه الجهادیه المعاصره، فی: مجموعه الباحثین، السلفیه الجهادیه دارالاسلام ودارالکفر. دبی: مرکز المسبار للدراسات.
افندی، عبدالوهاب (2002م).الحرکات الاسلامیه: النشاه و المدلول و ملابسات الواقع.فی الحرکات الاسلامیه و اثرها فی الاستقرار السیاسی فی العالم العربی. بیروت: مرکز الامارات للدراسات و البحوث الاستراتجیه.
امین، سیدحسن (1376). تعریف و پیشینه‌ی جامعه مدنی.کیهان اندیشه شماره 76، 61-47.
برکات، حلیم (1998م). المجتمع العربی المعاصر بحث استطلاعی اجتماعی. بیروت: مرکز الدراسات الوحدة العربیة، چاپ ششم.
البوعزیزی، محسن (2015م). الثقافه و الارهاب محاوله الفهم. دمشق: دارالنینوی.
جادالرب، حسام‌الدین (2011م). جغرافیه الوطن العربی. (الجلد1). قاهره: دارالمصریة البنانیة.
حاتمی، نادر (1387). حاشیه‌نشینی و معضل بیکاری. اصلاح و تربیت. سال هفتم.
حسن‌النقیب، خلدون (1989م). المجتمع و الدولة فی الخلیج و الجزیرة العرب. بیروت: مرکز الدراسات الوحدة.
حسنین توفیق، ابراهیم (1987م).التقاریر: تقریر عن ندوة العنف و السیاسی فی الوطن العربی. القاهره: التعاونالعدد 8، ص 198-189.
الحیدری، ابراهیم (2015م). سوسیولوجیا العنف. بیروت: دارالساقی.
خرشی، زین‌الدین (2017م). عنف الریع فی المجتمعات العربیه المعاصره التاسیس علی الحاله الجزائریه.فی مجموعه الباحثین، العنف و السیاسه المجتمعات العربیه المعاصره.(جلد1). بیروت: مرکز العربی للابحاث و دراسه السیاسات.
خضیر عباس، قاسم (2017م). ایدئولوجیا التوحش دراسه فی تاریخ الارهاب. بیروت: دارالرافدین.
خفاجی، احمدعلی (2009م). الحرکات الاسلامیة المعاصرة و العنف. بغداد: دارالشوون الثقافیة العامة.
الدیالمی، عبدالصمد (2008م). المدنیه الاسلامیه و الاصولیه الارهابیه: مقاربه جنسیه. بیروت: دارالساقی.
الراوی، منصور (1991م). دراسات فی السکان و العمالة و الهجرة فی الوطن العربی. موصل: جامعة موصل، دارالکتب لطباعة و النشر.
شحاده، مروان (2011م). تاصیل الخطاب السلفی، فی: مجموعه الباحثین، السلفیه الجهادیه دارالاسلام ودارالکفر، دبی: مرکز المسبار للدراسات.
عبدالجبار، فالح (2017م). دوله الخلافه التقدم الی الماضی(داعش و المجتمع المحلی فی العراق). بیروت: المرکز العربی للابحاث و دراسه السیاسات.
عطوان، عبدالباری (1391). سازمان سری القاعده. (فرزان شهیدی، مترجم). تهران: موسسه مطالعات اندیشه‌سازان نور.
علـی کاظــم، حسن(2110)، الصنف فی العراق، جامعه کربلاء، المجلد، الصدار 2.
عوده، جهاد (2016م). اصول الجماعات المتطرفه. القاهره: المکتب العربی للمعارف.
فیاض، منیا (2013م). ان نتعامل مع العنف بیننا. بیروت: دارالنهضةالعربیة.
قاسم، هاشم(2014م).الفصل بین الدین و السیاسة و نبذ التطرف مقابله مع الدکتور محمد سماک. المستقبل العربی، العدد430.
القاضی، حسین (2018م). منابع الارهاب فی الوطن العربی. دمشق: دارامل الجدیده.
کارگر، بهمن (1386). حاشیه‌نشینی و امنیت شهری. جغرافیا، سال پنجم شماره 15-14، 148-139.
گر، تد رابرت (1377). چرا انسان‌ها شورش می‌کنند.(علی مرشدی‌زاده، مترجم). تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
ماضی، ابوالعلا (2006م). جماعات العنف المصریه و تاویلاتها للاسلام. قاهره: مکتبه الشروق الدولیه.
مجموعة الباحثین (2011م). حال الامة العربیة 2010-2011 ریاح التغییر. بیروت: مرکز الدراسات الوحدة العربیة.
نابلسی، شاکر (2003م). صعودالمجتمع العسکری العربی فی مصر و بلاد شام(1948-2000). بیروت: المؤسسة العربیة للدراسات والنشر.
نفیلی، علی عبدالعزیز (2013). الانسان بین العنف و التسامح. قاهره: مکتبة الشروق الدولیة.
هرفی، محمد بن علی (1413ق)، الارهاب رویه خاصة، الاحساء: دارالمعالم الثقافیة.

هلال، علی‌الدین؛ مسعد، نیفن (2010م). النظم السیاسیة العربیة قضایا الاستمرار و التغییر. بیروت: مرکز الدراسات الوحدة العربیة.
شیخ‌حسینی، مختار، (1396) زمینه‌های فکری- سیاسی خشونت‌گرایی در جهان اسلام معاصر، رساله دکتری، قم: دانشگاه باقرالعلوم.
المولی، سعود،(2012م) الجماعات الاسلامیه و العنف، دبی: مرکز المسبار للدراسات.
نسیب، محمد حطیط، (2014م) السلفیۀ التکفیریۀ الجذور والمنهج، بیروت:دارالمحجۀ البیضاء
مسعد، نیفین (2010م)، کیف یصنع القرار فی الانظمة العربیة، بیروت: مرکز الدراسات الوحدة العربیة.
الموشر العربی(2018م) ، مرکز العربی للابحاث و دراسه السیاسات: www.dohainstitute.org.