«وسطیه» به مثابه چارچوبی تحلیلی در بازخوانی تمدنی جهان اسلام در اندیشه محمد هاشم کمالی

بررسی نظریات اندیشمندان مسلمان در باب تمدن اسلامی از جمله موضوعات مهم در مطالعات تمدنی است. در پژوهش حاضر تلاش می‎شود تا دیدگاه یکی از مهمترین متفکرین شرق آسیا پرفسور محمد هاشم کمالی در باب تمدن اسلامی مورد بررسی قرار گیرد. مسئله اصلی برای هاشم کمالی ارائه تصویری روشن از مقوله نظم تمدنی در جهان اسلامِ سرشارِ از تنوعات و تکثرات است. در این تصویر یک مفهوم کانونی قرار می‎گیرد (وسطیه) و سایر مفاهیم بر اساس آن صورتبندی می‎شود. در متن پیش رو نمایی کلی از نظریه تمدنی محمد هاشم کمالی ارائه می‎شود. پرسش اصلی هاشم کمالی این است که شرط اصلی تبدیل شدن به تمدن اسلامی چیست؟ و یا ما چه زمانی تمدن اسلامی می‎شویم؟ پاسخش صریح رو روشن است: زمانیکه تبدیل به امت وسط شویم. یعنی وسطیه برای هاشم کمالی معیاری است برای زیست مسلمان متمدن. وی این معیار را در جامع مالای تطبیق می‎دهد و تلاش می‎کند که ابعاد آن را مورد بررسی قرار دهد. بررسی نظریات اندیشمندان مسلمان در باب تمدن اسلامی از جمله موضوعات مهم در مطالعات تمدنی است. در پژوهش حاضر تلاش می‎شود تا دیدگاه یکی از مهمترین متفکرین شرق آسیا پرفسور محمد هاشم کمالی در باب تمدن اسلامی مورد بررسی قرار گیرد. مسئله اصلی برای هاشم کمالی ارائه تصویری روشن از مقوله نظم تمدنی در جهان اسلامِ سرشارِ از تنوعات و تکثرات است. در این تصویر یک مفهوم کانونی قرار می‎گیرد (وسطیه) و سایر مفاهیم بر اساس آن صورتبندی می‎شود. در متن پیش رو نمایی کلی از نظریه تمدنی محمد هاشم کمالی ارائه می‎شود. پرسش اصلی هاشم کمالی این است که شرط اصلی تبدیل شدن به تمدن اسلامی چیست؟ و یا ما چه زمانی تمدن اسلامی می‎شویم؟ پاسخش صریح رو روشن است: زمانیکه تبدیل به امت وسط شویم. یعنی وسطیه برای هاشم کمالی معیاری است برای زیست مسلمان متمدن. وی این معیار را در جامع مالای تطبیق می‎دهد و تلاش می‎کند که ابعاد آن را مورد بررسی قرار دهد. بررسی نظریات اندیشمندان مسلمان در باب تمدن اسلامی از جمله موضوعات مهم در مطالعات تمدنی است. در پژوهش حاضر تلاش می‎شود تا دیدگاه یکی از مهمترین متفکرین شرق آسیا پرفسور محمد هاشم کمالی در باب تمدن اسلامی مورد بررسی قرار گیرد. مسئله اصلی برای هاشم کمالی ارائه تصویری روشن از مقوله نظم تمدنی در جهان اسلامِ سرشارِ از تنوعات و تکثرات است. در این تصویر یک مفهوم کانونی قرار می‎گیرد (وسطیه) و سایر مفاهیم بر اساس آن صورتبندی می‎شود. در متن پیش رو نمایی کلی از نظریه تمدنی محمد هاشم کمالی ارائه می‎شود. پرسش اصلی هاشم کمالی این است که شرط اصلی تبدیل شدن به تمدن اسلامی چیست؟ و یا ما چه زمانی تمدن اسلامی می‎شویم؟ پاسخش صریح رو روشن است: زمانیکه تبدیل به امت وسط شویم. یعنی وسطیه برای هاشم کمالی معیاری است برای زیست مسلمان متمدن. وی این معیار را در جامع مالای تطبیق می‎دهد و تلاش می‎کند که ابعاد آن را مورد بررسی قرار دهد.

کلید واژگان: جهان اسلام، اندیشه تمدنی، محمد هاشم کمالی، وسطیه،



مقدمه

محمد هاشم کمالی، زاده 7 فوریه 1944ا (17 دی ماه 1322 شمسی) در افغانستان است. او تحصیلات کارشناسی و کارشناسی ارشد خود را در در دانشگاه کابل در فقه مقارن به پایان رساند، از دانشگاه لندن در رشته حقوق اسلامی و خاورمیانه موفق به اخذ درجه دکتری شد. وی استاد سابق دانشگاه اسلامی مالزی است و در سال‎های متمادی به تدریس حقوق و فقه اسلامی پرداخت. ایده کانونی محمد هاشمی کمالی برگرداندن اسلام به نوعی اعتدال و میانه‎روی است. وی در کتاب مشهور خود با عنوان راه میانه دست‎یابی به اعتدال در اسلام به این مهم پرداخته است. هاشم کمالی تلاش می‎کند تا برای مفهوم اعتدال و میانه‎روی، مبنایی قرانی بیابد و کنشگری فرد مسلمان، جامعه اسلامی، و همچنین دولت اسلامی را بر اساس مفهوم وسطیه ترسیم نماید. در ادبیات کمالی مفاهیمی نظیر عدالت، دینداری، اختلاف، حفظ محیط زیست، اقتصاد، جهاد، سبک زندگی، حقوق زنان، جهانی شدن، و... بر اساس مفهوم وسطیه صورتبندی می‎شوند. نکته قابل تامل در اندیشه کمالی، خاص بودگی اسلام شرق آسیایی است. به دیگر بیان مفهوم «اسلام فرهنگی» در آثار مختلف هاشم کمالی هویداست. مراد از اسلام فرهنگی یک اسلام بومی شده در شرق آسیا است که از اسلام غرب آسیایی، یا جهان عرب و... متفاوت است. هاشم کمالی شرق آسیا را یک هویت یکپارچه می‎بیند که قرائت متفاوتی از اسلام دارد و همین تفاوت موجب تمایز جدی آن با سایر مناطق جهان اسلام می‎شود. شاید بتوان گفت که هاشم کمالی به نوعی برتری برای اسلام شرق آسیایی قائل است و یا اینکه دستکم نسخه شرق آسیایی را برای شرق آسیا مفید دانسته و امکان تسری آن به سایر مناطق وجود دارد. در پژوهش حاضر ابتدا تلاش می‎شود تا به مهمترین مسئله از منظر هاشم کمالی پرداخته شود، سپس نگاه وی به جهان اسلام تبیین شده و در نهایت رویکرد تمدنی هاشم کمالی ارائه شود.